Кӏонахъаний ханна йиш

Са хивей мекӏвна кӏонахъан ешемишехьи ыхьа. Манкъухъар кьаӏсда едʼ йихьа. Кӏонахъан кӏонаке хаахъа гьаӏммаше кӏонайкваний сийкӏална. Маӏхуӏб манбы ешемишоохьений. Манкъве са йаӏххъе сувабишилʼ быкырын йигъ гьаъу, гьидчуд авайкы деш. “Кьаӏрар дишдехан хаахъа сакӏалас”, - мана фыкыррамишехье. Манкъукӏле бирданба гандзылʼ хаӏбна кьаджир къавджу. Гивкӏас вуккийкынийнкъаӏ кьаджиран эйгьи:

- Гимоокӏа зы, инсан. Вахт хъавалес йизын кумаг вас ыккийканас. Гьыӏддибхе йизди быӏттейнче са кукра. Писин ыхьайнкъаӏ гёххьан гьеъэ, зы аблес.

    Кӏонахъан кукра дюгулявъу аркӏынна. Манкъукӏле йаӏххъа кьына къавджу. Гивкӏас вуккийканакъаӏ кьынайн эйгьи:

- Гимоокӏа зы, инсан. Вахт хъавалес йизын кумаг вас ыккийканас. Хъоохе са чӏаӏр йизди мучӏрейнче. Писин ыхьайнкъаӏ гёххьан гьеъэ, зы аблес.

    Кӏонахъан чӏаӏр дюгуляъу аркӏынна. Мичӏаӏх хъихьа. Мана хаӏмде йивулʼ къилехьа. Мана мичӏейр мысвалике одза хъихьа дерйагьысхъа аркӏын. “Балугъхьеед адхъас ыккан, гьиджохьеед охьанас!” - мана фыкыррамишехьа. Са къизлен балугъ адхъы. Манчин эйгьи:

- Къайкке зы дерйагьейхъа, инсан. Вахт хъавалес йизын кумаг вас ыккийканас. Ин йизын кьабух. Писин ыхьайнкъаӏ гёххьан гьеъэ, зы адлес.

    Кӏонахъан кьабух дюгуляъу аркӏынна. Манкъукӏле дерйагьни къирагъыл’ суӏваӏ къавджу. Гивкӏас вуккийканакъаӏ суӏваӏйн эйгьи:

- Гимоокӏа зы, инсан. Вахт хъавалес йизын кумаг вас ыккийканас. Ин быӏттейн чӏаӏр. Писин  ыхьайнкъаӏ гёххьан гьеъэ, зы аблес. 

    Кӏонахъан чӏаӏр дюгуляъу аркӏынна. Йаӏххъа гьащуджар къаджу деш. Мана са дяацӏани шагьаӏрейхъа арайли. Шагьаӏрни къирагъыл'ни са хаахъа эчӏи. Мааъар са кьаӏсда къарийи ешемишейхьи.

- Адий, гьиджохьед охьанас гьилесынне? - кӏонахъане хъидгӏын гьаъа.

- Дих, зы  кьоӏдъэсын йигъ водун гнейджад дена айхуйн, - манкъе джаваб хъели.

    Манке кӏонахъанее са къизлена шигьий хъигъавшу гьооли, къарий базарейхъа гьаейкӏан. Са гагьыле хъийгъа мана саркӏылна, манбише югда кар ойхьан. Кӏонахъане хъидгӏын гьаъа:

- Юшенеъэ, адий, шагьаӏрей гьиджо хабарбыйий?

- Бала, хъидгӏын гьимаъа. Шахъад югун хабарбы дешинбы, писинбыд ивгьес ыккан деш, - адее джаваб хъели. - Акӏ йишди шагьарей воб.

  Кӏонахъане эйгьен:

- Акӏ вобхьей ивгьес ыккан. Белкед зы кумаг гьаъа.

- Эйхьи, кӏыры гяххъе манке, - аде эйгье. - Шагьаӏрей хаӏбвалла са ханее гьааъа. Манкъухъар миджагна йиш ворна. Йищехъад дурбендʼ водун. Манкъыкӏле дурбендʼква чӏиелʼ, хаӏйбишее, хьинек авуд эйхьен гыргыда къедже. Шавусседжар манкъыле дюгулʼхьес аӏхаӏ деш. Иче амма ивгьойн зы садджу мани адамийс йиххъаӏс ненкъуссейи дюгулʼхьес аӏхаӏс. Хьебни йаӏххъе дюгулʼхьес эйхьи. Ненайе хьебни йаӏххъе авайкы, манкъуна  вукӏулʼ гябхас. Ючӏаӏлле ючӏуӏйре адамий вукӏуӏлʼ дена аху. Быкырба шагьар акӏей вобна. Гьар хаа нягъвбы, йиздар кьоӏйре дих хъикӏу. Ючӏаӏлле ючӏуӏйре гьабтӏу, гъу белке ваӏшъэсда ихьес.

- Гьоъо, ваӏшъэсда ихьес, - кӏонахъане эйгье. - Гьаӏшде ханни хаахъа уӏххъаӏс.

    Мана ханни хаахъа гьаркӏын. Манкъукӏле мааъар миджагна ханна йиш къейджи.

- Ваӏшъэсда ары! - ханни йище ивгьо. - Гьаӏшде ваӏшъэсда вукӏул дена ахвас!

- Йизда вукӏулʼ заква аахвас, гъу йизда хьунаще йихьес, - манкъве джаваб хъели.

- Гъу экӏна вор! - манкъе эйгьи. - Манке дора гьивагва гивгъалас. Хьебни йаӏххъе дюгулʼхьес ыккан.

- Зы разийра ворна, садджу ёкьни йаӏххъе дюгулʼхьес иджаза гьиле, - кӏонахъане эйгьи. Мана джуни ёкьни кумагчини гьаӏкӏее фыкыррамишхьа.

- Эйхьи, ёкьни йаӏххъе. Гьоора, дюгулʼхьесдиме хаӏм вобна, мичӏаӏр тӏабаляъа гийгъаласда.

    Кӏонахъан хаанче хъигъичӏу, шагьаӏрейнче чолейхъа айкӏан. Кьаджирна кукра хъигъавшу гёохьан гьаваъа. Кьаджир гиваагуна.

- Кумаг гьеъэ зас, кьаджир, вахт хъабы, - манкъве эйгьи. - Дюгулеъэ зы, ханни йищессе зы тӏабаляъас маӏхаӏдже.

    Кьаджиран кӏонахъан утӏумра аххъы, хаӏйбишейхъа алхъаъу, аӏкьаӏнани сувабишилхъа чини аквейхъа хъиккекка. Кьаджиран мана аквейхъа гиххьы, вудж гивъур, дюгул гьаъу. Шавукӏледжар кӏонахъан къаджес деш. Мичӏаӏр ханни йищее кӏонахъан тӏбаляъа гиргъыл. Цӏерра мана чӏиелхъа илейккы гиччуд къидеджу. Манке дурбендʼбы хааӏхъа алхъаъу илейккы. Аӏкьаӏна сувабишей кьаджиран акваа къеджи. Мааъаб кьаджир гивъур. Югра илейккы хыликʼ авуд кьаччий къавджу.

- Авайкына, авайкына! - шадийхьа ичий. - Югра мана дюгулихьа, амма засхъа мана авайкы.

    Кӏонахъан эхьалʼ ханни хаахъа саркӏыл, мана фыкыррамишхьа къамхьава, амма ханни йище эйгьи:

- Гъу сувабишей кьаджирни аквей ыхьа. Кьаджирни хылибишди авур ыхьа, амма закӏле гъу къеджена. Йизди дурбендбишке дюгулхьес аӏхаӏс деш.

    Кӏонахъан кьоӏдъэс дюгулхьес айкӏан. Манкъве цӏеъэна чӏаӏр гёохьан гьавъу, цӏеъэ хъабы.

- Кумаг гьеъэ зас, цӏеъэ, вахт хъабы, - манкъве ивгьо. - Дюгулеъэ зы, ханни йищессе зы тӏабаляъас маӏхаӏдже.

    Цӏеъэн кӏонахъан чил' угъа дюнйейни къирагъылхъа хъиккы. Мааъар, гандзни йыӏкьал' са къуейхъа дюгуляъу. Ханни йище мичӏаӏр кӏонахъан тӏабаляъа гиргъыл. Хаӏрра мана илейкка йихьа, манкъыкӏле дюнйейни къирагъылʼ цӏеъэ къавджу, цӏеъэни авуд лит къедже ыхьа.

- Авайкына, авайкына! - ханна йиш шадийхьа. - Гьаман джун лит вод! Зы кьоӏни йаӏххъе къамыйхьана!

    Кӏонахъан эхьалʼ ханни хаахъа саркӏылна. Ханни йищее эйгьен:

- Гъу дюнйейни къирагъыл' дюгулʼхьана, гандзни йыӏкьалʼ, цӏеъин гъу дюгуляъу. Гъу аӏкьаӏнара дюгулехьи, амма заке вассе дюгул'хьес аӏхаӏс деш.

    Кӏонахъан хьебни йаӏххъе дюгул'хьес аркӏынна. Дерйагьысхъа хъары, къизлен кьабух хъагьу гойне балугъ гиваагу.

- Кумаг гьеъэ зас, гьиваадже зы, - кӏонахъане эйгьен. - Зы кьоӏни йаӏххъе дюгулʼхьана, амма ханни йище зы тӏаьаляъу шадра ворна, йизда вукӏул гябхасва.

- Зы гъу югра дюгуляъас, - балугъан эйгьен. - Хаӏдни балугъниъар ихьесда.

    Манчин хаӏдни балугъалхъа он гьаъу, ман хъады, гӏалʼ аахъы. Кӏонахъан гӏалейхъа ичӏу, манчини вухьнейхъа гирхьу. Хаӏдын балугъ дерйагьейхъа адкӏын. Мичӏаӏр ханни йище кӏонахъан тӏабаляъа гиргъылна. Чӏиехъа илейккы, хааӏхъа илейккы гьиччуд къидеджу.

- Дерйагьни хьанелʼне мана ворна! - хъаӏлыква эйгьи.

- Хъаӏлра мехьи, - джени еде ивгьо, - белʼкер дерйагьни хьанелʼмы ворна. Дерйагьейхъа илейкке.

    Ханна йищ илейкка гиргъыл. Манкъыкӏле са хаӏдын балугъ къаджу. Мани вахталʼ хаӏдын балугъ кар охьанасдиме гӏалʼ аахъы, ханна йиш балугъни вухьнейхъа илейккы кӏонахъан къаджу.

- Мер тӏабаляъуна! - манкъе шадра эйгьи. 

    Кӏонахъан эхьалʼ ханни хаахъа саркӏылна. Ханни йище эйгьен:

- Ини йаӏххъе гъу балугъни вухьней ыхьа. Гыргынбишиле гъу югра дюгулехьи, амма зы гъу мер тӏабаляъуна. Гьоора ахрени йаӏххъе дюгул'хье, маӏхдуӏни джувабылхъа ши хъабы.

    Кӏонахъан гейр кеф дена хъихьа. Суӏваӏйн чӏар хъагьу, суӏваӏ гиваагуна.

- Кумаг гьеъэ зас, суӏваӏ, зы ханни йищеле дюгулеъэ, - кӏонахъане хаиш гьаъа. - Зы ахрени йаӏххъе дюгулехьи. Дюгулеъэ зы аӏкьаӏнахъа манкъысхъа зы идяакас хьинне.

- Манкъысхъа гъу идяакасдиме аӏкьаӏнахъа дюгулхьес ыккан деш, - суӏваӏйн эйгьи. - Къалихье иняа колни авур, зы ахуйнбы гьаъас.

    Кӏонахъан къалирхьуна. Суӏваӏйн вухъ гьивийкӏар гибгъыл. Мичӏаӏдийлхьассе манчин ханни хаахъаме, ханна йиш йихьайни гозни авхъаме гьиидкӏур. Суӏваӏйн гойне кӏонахъан одза хъаъу. Манбы ханни йишни гозни авуб вухьа, манкъын гойбы, эйгьен джуваббы къийхье ыхьа. Манкъее чӏиехъа', хааӏхъа, дерйагьахъа илейккы мана няаджар идяаки. Гыргынанкъаӏ илейккы няаджар авайкы деш. Манкъыкӏле ацӏахьа деш кӏонахъан манкъыни гозни авур ыхьай. Йигъ быкырхьа. Ханни йище дурбиндбы гьувойхьар. 

-Гъу зас цӏеддийни йаӏххъе кумаг гьидяъу! - манкъе цӏир гьавъу.

    Кӏонахъан вухъайле йыӏкьал' саркӏыл ханни хаахъа гьаркӏынна.

- Ини йаӏххъе гъу гейр югра дюгулхьа! - ханни йище эйгьен.

- Зы къамхьана гьоъо дишде? - кӏонахъане хъийгӏан.

- Деъиш, гозетеъэ, зас сайид йигъ гьиле тӏабаляъасдиме.

    Кӏонахъан разхьана. Тӏабаляъуйле хъийгъа манкъысхъа мер авайкы деш. Дурбиндбы гьуводхьурийнбы. 

- Гъу къамхьана. Зы разийра ворна йигъна хьунаще йихьес.

    Хъигьнийни йигъыл' даватбы гьаъу. Гыргынбы шагьареэ шадба вухьа. 

- Йишин духйебы сагъба аахвас, - инсанарше эйгьен.

Къабардинаршини халкьна меххв