Tambal Ähmad

Sa vaxtbišdi sa vaxtalj do dešdi ölkajlj paččah ješemiš ejxhi ıxha. İnģuqab xhebıjre jišbı vuxha. Xärınģın do ıxhajn Šejperij, qʼörʼesınģın Hïrperij, xhebırʼesınģın Guljperij. Jišbı čʼakʼı qebaxhi, batʼrajn istağaar vooxhi.

    Sa jiğılj dakkee manbı saaʼa žusqa.

    “Jizın äzizin jišbı! Šu häšde xäb qebxha, qabına vaxt adamijeeršis hevlesda. Šu harunģe xizan ģurmišaaʼas vukkan. Adamijs äässe harunģılqa zı sa sual heles.” ejhi dаkkee.

    “Dakj, ğu hämmaše sağra ixhena. Ši žavab jiğni sualıs razijba vobunbı qeles.” ejhi jišbiše.

    “Šejperij, xav adameene dešxhe xhunaššeene haʼan?” qijghan paččahee xärni jišeke.

    “Dakj, ğu sağra ixhena. Xav haʼan adamee. Adamij vorna xizanna rehber.” žavab dakkini sualıs xärni jišee qeli.

    Qʼörʼesdi jišee, Hïrperij, xärni jičee xhinne dekkini sualıs žavab qeli.

    Paččahee xhebırʼesda jiš žusaqa qortʼul qijghan:

    “Guljperij, jiš! Xav adameene dešxhe xhunaššeene haʼan?”

    “Dakj, ğu sağra ixhena. Adamee ģazanž adejid, anžax xav-užağ xhunaššee haʼa.” žavab qeli dakkis xhebırʼesdi jišee.

    Paččah kʼılni jišeni žavabıle matxha mäʼdalxha axva.

    Qʼödʼesdi jiğılj inģvee qojtʼal žusqa xärna vazir va manģus amır hooli:

    “Hiqijallani ölkabišilqa hakʼne. Sa kasib-kusib evlemišdexhana gade tʼabalj heʼe, vužir gejr tambal ixhežen. Jizın nijjat vodun kʼılna jiš manģus hijvuj. Zakʼle acʼaxhes ıkkan näxüdee xhunaššee xav haʼa?!”

    Mičʼär čakra vazir balkanılqa alixı xuržunejqa oxhanasın kar kʼejixhxhı jäqqïlqa qiğečʼi. İna äljhää-äljhää, inģuke-šenģuke qidghınaʼa sa kasib xivejqa hijxhar. Majdamaqa qarı gima givʼurni adamijeeršis Allahna salam hivu qidghınbı haʼa dolanžağıke.

    “Dešdane vušdi xivej sa kasib, tambal, evlemišdexhana gade?” ejhi vaziree.

    “Vorna sa kasib, tambal gade. Mana njaqažar xaanče qiğečʼe deš. Oxhanasın kar, aljaʼasın paltar manģus qʼäsdi jedee adajli. Manģun xavıd xivni janılj vodun.” žavab qeli gimani adamijeerše.

    Vazir djuzgunra ajkʼan mani xaaqa. İljakkana, xivni ģirağılj sa čʼijekj avudun daxma vod. Mančiqad ģulebbıd deš vod. Gečʼu balkanıle, avtʼul mana daxmajni oxuqqa, xaaqa ečʼe. İljakkana, xaani žililj sa užağ vob gjobxhan, janılir sa gade vor barčamni qʼarqʼvej pʼapʼrıs cʼıcʼaʼa ģalirxhu. Vaziree hivu salam qidghınbı-alidghınbı haʼu nišisıj vuž arıva gadejs xabar hooli.

    “Man dexhesın karodun. Zasse paččahna jiš dolanmišejʼas jäxäs deš. Oxhanas-iljoğasın, aljaʼasın kar zas jedee adajli.” vukʼlelqa xulabbı gixhxhı gadee ejhi.

    Vazir žuni žuvabılj utʼumra iljojzar.

    “Jedj bazarenče jïqʼïhni kubıs qajejljesda, žekasana misljahät heeʼe.” kʼılra «ģïvna qixha» gadee ejhi.

    Sabara vaxtalje jedj bazarenče qajejli. Ģarijkva tanıšxha vaziree kokalje inģıs xabar haaʼa, neni muradıkaji vuž injaqa arı. Ģarij cʼerra razdejxhe.

    “Aman bala, manģusse jäxäs deš dolanmišejʼas paččahna jiš. Hajna tambal Ähmad vorna. Manģus oxhanasın, aljaʼasın, gjoxhxhanasın osbı zı jïqʼälj adajle.” ejhi ģaree.

    Ğarazki ģarij vaziree misljahätejqa qajeljeʼa. Salamattamišxha vazir žuni ölkajni paččahısaqa qarajli.

        “Paččah. Ğu sağra haʼana! Zı jiğna amır bıkıravʼuna. Acʼa deš zakʼle, ğu Guljperij maqa ģijmišeʼesdamı?! Mäxdün kasib žiga, mäxürna kasib, tambal nišanlı nenižar ölkajl zakʼle avajkı deš.” ejhi vaziree.

    “Ģijqa sa juk jorğan-dušagın alejtʼe, kʼılna jiš Guljperij hijxharejʼe tambal Ähmadanģä. Qijvu žoni ïhtejqa, sižaxxu qora xaaqa.” ejhe paččahee.

    Mičʼär sa ģat jorğan-dušagın, ooqa aljaʼani paltarın alejtʼu Guljperij istağna ajejkʼan tambal Ähmadıs. Guljperij žigajlqa ferqʼatajʼı vazir sižaxxu žuni ölkajlqa qajle.

    Vaxtbı, säʼätbı ärajle ajkʼan, Guljperijkʼle ģežen adamij čičis ïxijxä dešor. Xasijatbı badal ejxhi deš vod. Sa jiğılj sossee abajkva misljahät ģoože sijux exhalijsdi xoragıs qoxhxharas. Sos bazarejqa birinz, qʼev, xhınjal ališšes hajejkʼan. Sijux exhalijs xoragıs qojxhar. Qʼızmada ixheženva qʼev xäbni kʼumkʼumukva kʼjaaʼa. Tambal Ähmadee ištahajkva qʼöni tʼarijkʼedın sijux ojxhan. Ģalebkʼasse hiqa sossee parčbı, vedrabı xhinekan mähallejqa qiğešše. Sa vaxtalj ģaljabkʼu vobunbı, Ähmadıs iljoğas ıkkijkan xhjan.

    “Vaj-aman, zı xhineqa gjorxhan, sa dolčedın xhjan hele.” ejhi Ähmadee.

    “Suğoce, xhinekan ģabbı mähallej vodunbı. Sa dolčedın zasıd, jedisıd adle.” Guljperee ejhi.

    Ähmad xhinelqa mähallejqa qiğečʼumejga sossee qʼut aanče akkas kʼjabadči. Ähmad akkas ajazık axva.

    “Aaqe akka, zı mıkʼalin aqqı vorna. Hajnjaa qiğarasda!” ejhi Guljperijni adamijee.

    “Hoora hakʼne čalagaqa, ģuruni osbišin šalabı adle. Xaaʼad osan čikʼ dešin peštejqa gixhxhesın. Ğunar ģümäʼarkʼvasda, šinab ģümaʼabkʼasınbı.” sossee ejhi.

    Ähmadısqa tʼüʼ, jakʼv qivu čʼalagaqa osbišdi šalanıqa jäqqïlj haʼa. Tambal Ähmadee sa, qʼöble šala abajli. Xhebıdʼesda šala aljabtʼu qöönģa süp ačmišexhi. Jäqqïlj inģusaqa karavan devabišin, balkanaršin qızaxxa.

    “Dešde ğu šas pešekarijvalla haaʼas. Šas devabı uxhijxhanaʼasda pešekar ıkkan vorna. Vas xhejible išhij vuzas ģazanžis hevles.” karavančerše ejhi.

    “Zaqab xizan vobna - jedj, xhunašše. Manbišikva misljahät haaʼas, gojne šos žavab qelesın.” Ähmadee ejhi.

    Osbišda šala habču, djuzgunra ina ajkʼan xaaqa. Xaaʼab Ähmadee ģažejnčina, ģajixhıjnčina xabar jedisij xhunaššejs haaʼa.

    “Lap jugna masala vob. Hakʼne ģazanmišeʼe. Nimejgane ğu jedee ģazanmišaʼujni pılıkva dolanmišxhes? Xizan dolanmišaʼasdi xatrejqa gibxhına iš haaʼas vukkan.” ejhi xhunaššee.

    Ähmadee sa qʼočʼedın kar oxhanasın aljatʼu muzdırijvalla haaʼas jäqqïlqa qiğečʼu. Manģve sa vuzan pıl ögejqa aljatʼu qʼöble äppazij xaaʼab havajsar. Sa äppazijkeb ģoranaršike ģarg iljoošši. Gačbišike tʼüʼukva avtʼul, devabišdi karavanıkva hootʼal-hootʼal ajkʼan. Sa vaxtalj karavan äljhää-äljhää bedjah čolılqa hijxhar. İljaakanbı sa kehriz vod, žaajid xhebıdle-joqʼudle karavan vod dajanmišxha. Kehrizej damže xhinena deš vob. Hižomı žad avxu vob haʼas. Karvančeršdi ivhojkva, qʼöjre-xhebıjre kehrizejqa vedrabišikva xhjan aljatʼas gebčʼu vob. Anžax manče ävqına sažar deš sarkʼıl. Xhinelj ärdava gjuʼur, xhinelqa kʼečʼuna-kʼečʼuna hööğa vor. Misljahät qabajle kehrizejqa xhinelqa tambal Ähmad kʼerčes. Höğej hasre mana höğežen. Fıkır dešda. Manģuqa hajnjaa dalı dešin. Vuččižad, tambal Ähmadee šena alivšuna ģargıb aljabtʼu kehrizejqa gečʼe. İljakkana xhinelj ooʼad xädın xhejible uljnan ärdava vod gjuʼur. Qurked höbğijni insanaaršin qʼafabı vod givadxın.

    “Assalam alejkum, ärdava čožij! Zı hajna ģarg vas habağıs abı vobna. Dešde ğu zas xhjan heljes?” ejhi Ähmadee.

    “Vaalejkum salam. Salamni hïrmatıkva ğu ģattirxhınna. Vakʼlje ģežeje qurkedın qʼafabı. İnče häl-hälra insan imkan dešda qiğečʼes. Ğu jiğni salamın ģattixhanaʼuna. Vas nimejdın xhjan ıkkanxhe alqeʼe.” habağıs abına ģarg ärdavajn kʼjobğï ejhi.

    Ähmadee karavanbı toxhxhesınmen xhjan alqaʼa. Äxrejni eljes xhinelqa gečʼujnģä, ärdavajn kečejqa hibkʼır qʼöble nar pajis hooli. Manbıd aljatʼu ina ooqa ilqečʼe. Kečej hidkʼırijn narar ötiraʼa xaaqa, vužur karavanıkva ajkʼan. Hanbazee narar Ähmadni xhunaššejsaqa qeli. Manģe aljatʼu taxčejlqa gijxhe. Sabara jiğbı ötmišxhajle qijğa adamee ötiravʼujni pajilqa toz gjuʼurijnģä hižoji manče vodva fıkrejqa qajli. Abajeji sossee Ähmade ötravʼuna paj ačmišaaʼa. Manbı mat-mäʼdalooxhi. Kečene qʼöble ģizlena nar vuxha hibkʼır. Abaji sos manbı aljatʼu havajkʼan bazarejqa. Cʼedda abajs, žes, Guljperijs, adamijs uftanın ģat paltarbišin, xaaqan ģab-ģašuğ, xav aljaʼasın karpič, qʼuva, äjne, jiva, ģadaxbı ilešši, jaʼni xajbišisın material. Jugun ustadar, fehlebı avqaaqqa. Sa vuzani ärej qʼödle martabanan batʼrajn xajbı aljaʼa. Mäxdün xajbı nenižad paččahıqad ıxha deš. Mähallej inžilin, žixääršin, ečeršin, gavalijn jivaar eza. Ähmad xaaqa qales gozetjaʼa. Mani vaxtalijs tambal Ähmadna xaaqa qaljesda vaxt bıkırooxhi. Äxreni eljes ina devabı uxhijxhanas harkʼınijnģä derʼjahni janılj ģumej ģizilj baluğ ģeže.

    “Aj insan! Zı derʼjahejqa hivoxhre. Ğu pašmanxhes deš!” insanni sesekva baluğen ejhi.

    Ähmadıs jazux abı hivojxhar man derʼjahılqa va üzmišxha ajkʼan. Sabara vaxt ötmišivxhamejga baluğen derʼjahejnče laqʼurjatın imperijal: ģizilj, nukʼra, žemčuğ qığaʼa. Mančin sağulva ejhen xhinne bït’ lapʼus ïxï, derʼjahejqa üzmišxha ajkʼan.

    Ähmadee saʼu man xuržunbišejqa sižaxxva binajlqa. Xabar nenģusžab hidjaaʼa.

    Qʼödʼesdi jiğılj žus gjooxhana häqqınaas karvanbašijke alebtʼu žuni vatanılqa sižaxxva. Qää-qää hijxhar ina žuni xivejqa. İljakkana, žuni daxmanani žigej xäbna, batʼrajna bina vob iljobzur ögijlid mižagın bağ vod.

    “Šavunne hajin xav?” qijghan Ähmadee xivunbišike.

    “Ähmadın vodun. Jiğni jedeji xhunašše Guljperije aljaʼu. Manbišis mašallah.” žavab qeli xivni insanaarše.

    Ähmad matexhi, mäʼdalexhi. Häqʼijqʼatda in xav ejxhi Ähmadın. Jedj, sos, dix mühübbatıkva injaa ješemišooxhi.

    Sa jiğılj paččahee ejhi vazirıkʼle:

    “Attamišeʼe balkanaar, zı ģijqa ģarijkva kʼılni jišševanģä vüqqäs. Manģın dolanažağ, xav-užağ ģažes. Deše mana ženi žuvabılje pašmanijxha.”

    Paččah, žuna ģarij, vazir, qʼödʼesdi jiğılj havajkʼan tambal Ähmad ješemišexheni xivejqa. İnbı Ähmadee batʼrajba ģaršilamišaaʼa. Manbı abıva xäbna mihmanıjvalla hooli. Ģaženčiljeji ģajxhijnčilje paččah šadexhi va matexhi.

    “Dakj, šavane xav haʼan?!” Guljperijee dakkike qijghan.

    “Jiš, ğu qorkura vor. Ģazanž, pıl adamijee adejid, anžax xav haʼana xhunaššee vor. Zı häšde jiğni žuvabni djuzjgunijvalla tasdiqʼ haaʼana.” žavab qeli paččahee.

    Misljahät qabajli Ähmadısij Guljperijs tezeldan davatbı haʼas. İnbiše qootʼal dojukvan jiqbišin qʼavarčejr. Xäbna mažlis haaʼa. Sa ülžumna odxhan-iljoğa vuxha. Mani davatbišej zınad, kalellij Mahämmadee, xhojikkelij Xasmahämmadee, lekij Šamsiddinee xädın ištırak haʼu. Gejb ši žole, žo šale razijba avxu.

    Ähmad xizanukva, žuni ölkajlj axu ješemišxhes. Paččah arkʼınna žuni vatanılqa, šinab qabıjnbı jišdi vatanılqa suvabišilqa.

Jiqbišin foljklor